Mae’r erthygl hon, gan Emily Lowthian a Simon C Moore, wedi’i hailgyhoeddi o ‘The Conversation’

Mae pawb ohonom yn gwybod bod defnyddio tybaco, alcohol a chyffuriau yn niweidio ein hiechyd ein hunain. Ond nid yw llawer o bobl yn ymwybodol y gall defnyddio’r sylweddau hyn effeithio ar iechyd a lles eraill hefyd – gan gynnwys eu plant eu hunain.

Ystyriwch ysmygu eilaidd, er enghraifft. Ceir tystiolaeth mor dda o’i effaith ar les plant, fel y cafodd ysmygu mewn ceir â phobl ifanc dan 18 oed ei wahardd yng Nghymru yn 2015. Am reswm da, hefyd – mae’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG) yn amcangyfrif y ceir 300,000 o ymweliadau â meddygon teulu a 9,500 o dderbyniadau i’r ysbyty yn y Deyrnas Unedig (DU) bob blwyddyn oherwydd y daw plant i gysylltiad â mwg tybaco pobl eraill.

Gallai bron i 500,000 o blant yn y DU fod yn byw gydag oedolyn sy’n ddibynnol ar gyffuriau’

Er y gwyddir llai am y niwed eilaidd sy’n deillio o’r defnydd o alcohol a chyffuriau gan rieni, rydym yn gwybod bod hyd at 30% o blant yn y DU yn byw gydag o leiaf un rhiant neu ofalwr sy’n goryfed alcohol mewn pyliau, a bod 6% yn byw gyda rhiant sy’n ddibynnol ar alcohol. Yn ogystal, mae 8% o blant yn byw gydag o leiaf un rhiant neu ofalwr sy’n defnyddio cyffuriau hyd at unwaith y mis, ac mae 3% yn byw gyda rhiant sy’n ddibynnol ar gyffuriau. Efallai bod y niferoedd hyn yn ymddangos yn fach, ond gan fod bron i 15m o bobl sy’n 18 oed ac iau yn y DU, mae hyn yn golygu y gallai bron i 500,000 o blant fod yn byw gydag oedolyn sy’n ddibynnol ar gyffuriau.

Ond mae teuluoedd yn gymhleth. Er ei bod yn ymddangos yn syml i awgrymu y gallai plant a ddaw i gysylltiad â mwg tybaco, er enghraifft, dyfu i fyny i gael problemau anadlu, mae ymchwilwyr yn dod yn ymwybodol o’r nifer o ffyrdd eraill y gall ymddygiad rhieni a’r amgylchedd effeithio ar blant. Er enghraifft, mae ysmygu, yfed a defnyddio cyffuriau i gyd yn costio arian, sy’n gallu rhoi straen ariannol ar y teulu. Yn ogystal, gall gweithgareddau sy’n ymwneud â sylweddau fynd â rhieni i ffwrdd oddi wrth eu plant, sy’n gallu achosi straen a gwrthdaro yn y cartref. Ar gyfer ein hastudiaeth sydd newydd ei chyhoeddi, penderfynom edrych i mewn i effeithiau defnyddio sylweddau ar les plant. Roedd y rhain yn cynnwys lles corfforol, seicolegol (iechyd meddwl), gwybyddol (wedi’i fesur trwy bethau fel cyflawniad yn yr ysgol), cymdeithasol (gan gynnwys p’un ai oedd ganddynt berthnasoedd cadarnhaol neu ymddygiad gwrthgymdeithasol) ac economaidd (er enghraifft, p’un ai oes angen cymorth ariannol ar y teulu).

Yn hytrach na dilyn y dull mwy nodweddiadol o edrych ar ddefnyddio un sylwedd yn unig, dadansoddom sut mae’r defnydd cyfun o alcohol, cyffuriau a thybaco gan rieni yn effeithio ar blant. Un o’r rhesymau y gwnaethom hyn yw oherwydd, yn aml iawn, mae pobl sy’n defnyddio cyffuriau yn ysmygu ac yn yfed hefyd. Yn ogystal, roedd gennym ddiddordeb yn y ffordd yr effeithir ar blant a ph’un ai yw unrhyw effeithiau’n parhau dros amser.

Effeithiau eilaidd o ran lles’

Defnyddiom nifer o ffynonellau i nodi astudiaethau sydd wedi ymchwilio i’r berthynas rhwng y defnydd o gyffuriau, alcohol neu dybaco gan rieni, ac effaith hyn ar blant yn y pum maes lles hyn. Yn y pen draw, defnyddiom 56 astudiaeth, gan nodi unrhyw berthynas rhwng y defnydd o sylweddau gan rieni a lles plant a ganfuwyd ynddynt, ac wedyn, dadansoddom y data.

Canfuom fod y defnydd o sylweddau gan rieni, ar y cyfan, yn gysylltiedig â gostyngiad mewn lles plant ym mhob un o’r pum maes. Yr hyn a oedd yn arbennig o amlwg oedd bod yr effaith hon yn parhau dros amser, gan olygu bod y berthynas yn parhau i fod yn bresennol hyd yn oed os oedd bwlch ers pan gasglwyd gwybodaeth y rhieni a’r plant.

Gwyddwn fod lles gwael yn ystod plentyndod yn gallu effeithio ar fywyd diweddarach hefyd’

Yn ogystal, gwelsom fod y defnydd o sylweddau nad yw’n ddibynnol gan rieni (lle nad yw unigolyn yn glinigol ddibynnol ar sylwedd) yn effeithio ar les plant. A bod y defnydd o alcohol gan rieni â risgiau tebyg o ran lles plant â’r defnydd o dybaco, sy’n awgrymu y gallai defnyddio sylwedd, ar ei ben ei hun, fod yn niweidiol i les plant.

Ar ben hynny, dangosodd ein hastudiaeth o’r ymchwil mai’r defnydd o gyffuriau gan rieni a gafodd yr effaith fwyaf ar les plant, o gymharu ag alcohol a/neu dybaco. Credwn y gallai hyn fod oherwydd natur anghyfreithlon defnyddio cyffuriau, sy’n rhoi rhieni mewn perygl o gael eu dirwyo yn ogystal â’u harestio, sy’n gallu hyrwyddo tlodi, gan roi straen ychwanegol ar fywyd teuluol.

O ystyried y gallai niferoedd mawr o blant gael eu heffeithio gan y defnydd o sylweddau gan rieni, mae hon yn her bwysig o ran iechyd y cyhoedd. Yn benodol, o gofio y gwyddwn y gall lles gwael yn ystod plentyndod effeithio ar fywyd diweddarach hefyd. Mae’n glir bod rhaid mynd i’r afael â’r heriau y mae teuluoedd yn eu hwynebu o ran defnyddio sylweddau, er lles plant yn y dyfodol. Mae hynny’n haws dweud na gwneud, fodd bynnag, ac mae ein hastudiaeth yn dangos nad yw mor syml â mynd i’r afael â phroblem ddibyniaeth ar ddefnyddio sylweddau ar ei phen ei hun.

Mae’r amgylchedd teuluol yn ofod sy’n crynhoi’r rhan fwyaf o ryngweithiadau rhwng rhiant a phlentyn, ac yn aml iawn, mae ymyriadau sy’n mynd i’r afael â’r rhyngweithiadau hyn ynghyd â’r defnydd o sylweddau gan rieni, a lles plant, yn arwain at ganlyniadau gwell. Mae gwaith pellach sy’n cefnogi heriau bywyd teuluol ac sy’n mynd i’r afael â rhyngweithiadau teuluol, a straen yn y teulu, ac sy’n ystyried heriau strwythurol megis tlodi, yn fan da i ddechrau mynd i’r afael â’r broblem hon.

Mae Emily Lowthian yn Ymchwilydd PhD mewn Ymddygiad Rhieni yng nghanolfan DECIPHer ym Mhrifysgol Caerdydd, ac mae Simon C Moore yn Athro Ymchwil Iechyd y Cyhoedd, yn Gyd-Gyfarwyddwr y Sefydliad Ymchwil Trosedd a Diogelwch, ac yn Gyfarwyddwr y Grŵp Ymchwilio i Drais ac Alcohol ym Mhrifysgol Caerdydd.

Mae’r erthygl hon wedi’i hailgyhoeddi o ‘The Conversation’ o dan drwydded Comin Creu. Darllenwch yr erthygl wreiddiol yma.

Dewislen