Nawr yn ei ddegfed mis, mae Astudiaeth RISE yn parhau â’i hymchwil i ddarpariaeth, cymeriant a defnydd prydau ysgol. Yma, rydym yn cyflwyno hanner arall y tîm.
‘Mae RISE yn cynnig cyfle gwerthfawr i weithio â rhanddeiliaid a chydweithwyr newydd ar fater iechyd cyhoeddus pwysig i wella iechyd plant.’
Dr Suzanne Spence, darlithydd yng Nghanolfan Ymchwil Maeth Dynol ac Ymarfer Corff Prifysgol Newcastle.
Disgrifiwch eich cefndir a’ch profiad blaenorol. Rwy’n ddarlithydd Maeth Iechyd y Cyhoedd ym Mhrifysgol Newcastle, yn arbenigo mewn gwerthuso effaith polisïau ac ymyriadau yn yr ysgol ar ymddygiad dietegol plant yn yr ysgol gynradd a’r ysgol uwchradd.
Beth yw eich swydd yn RISE? Rwy’n arwain Pecyn Gwaith 2 ar y cyd â Rochelle.
Pam ydych chi’n credu bod RISE yn bwysig? Mae astudiaeth RISE yn chwarae rhan bwysig wrth werthuso effaith rhoi prydau ysgol am ddim i bawb ar gymeriant deietegol plant yn yr ysgol gynradd, gan ystyried goblygiadau ehangach eraill, fel y broses o weithredu a systemau bwyd ysgolion ledled y DU.
Beth yw eich gobeithion ar gyfer RISE? Drwy astudiaeth RISE, rwy’n gobeithio cyfrannu at y gwaith o gynhyrchu tystiolaeth sydd wir ei hangen am effaith polisïau prydau ysgol am ddim i bawb, gan helpu i gefnogi penderfyniadau ar bolisïau yn y dyfodol. Mae hefyd yn cynnig cyfle gwerthfawr i weithio â rhanddeiliaid a chydweithwyr newydd ar fater iechyd cyhoeddus pwysig i wella iechyd plant.
‘Mae llawer i’w ddysgu o’r profiadau a’r dulliau gwahanol o bob rhan o’r DU.’
Yr Athro John Holland McKendrick, Athro mewn Cyfiawnder Cymdeithasol, Cyd-gyfarwyddwr, Uned Ymchwil Tlodi ac Anghydraddoldeb yr Alban, Adran y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol Caledonian Glasgow.
Disgrifiwch eich cefndir a’ch profiad blaenorol. Rwy’n Gyd-gyfarwyddwr Uned Ymchwil Tlodi ac Anghydraddoldeb yr Alban. Mae llawer o fy ngwaith diweddar wedi canolbwyntio ar anghydraddoldebau o ran mynediad at fwyd–mewn ysgolion a thu hwnt–yn yr Alban.
Beth yw eich swydd yn RISE? Mae llawer i’w ddysgu o’r profiadau a’r dulliau gwahanol o bob rhan o’r DU.
Pam ydych chi’n credu bod RISE yn bwysig? Dysgu ar gyfer yr Alban a rhannu profiadau’r Alban gyda rhannau eraill o’r DU.
Beth yw eich gobeithion ar gyfer RISE? Gweithredu a chynnydd. Rhaid i gynhyrchu gwybodaeth a chynyddu dealltwriaeth fod yn fwy na boddhad academaidd yn unig.
‘Mae RISE yn brosiect ymchwil hynod bwysig oherwydd bydd yn darparu data newydd ar rai o’r heriau mwyaf dybryd yn system fwyd ysgolion’
Kevin Morgan
Disgrifiwch eich cefndir a’ch profiad blaenorol.
Gyda dros 20 mlynedd o wasanaeth arlwyo addysg ymroddedig, Judith yw rheolwr busnes arlwyo addysg yng Nghyngor Caerdydd sy’n goruchwylio’r gwasanaeth arlwyo addysg. Mae’r gwasanaeth yn darparu dros 28,000 o brydau bwyd i 116 o ysgolion. Cafodd hyfforddiant i fod yn economegydd cartref ym Mhrifysgol Gogledd Llundain ac mae wedi gweithio mewn rolau arwyddocaol yn Marks and Spencer, Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol De Cymru.
Yn 2005, helpodd i ddatblygu a pheilota Menter Brecwast Am Ddim Llywodraeth Cymru, ac yn 2015, helpodd i arwain y ffordd a datblygu’r rhaglen beilot gwyliau arobryn ‘Bwyd a Hwyl’, a fabwysiadwyd gan Lywodraeth Cymru yn 2017 ac sydd bellach yn cael ei gweithredu ar draws pob un o’r 22 awdurdod lleol yng Nghymru. Yn ystod y pandemig, dyfeisiodd Judith system talu uniongyrchol ar gyfer disgyblion prydau ysgol am ddim ledled Caerdydd yn ogystal â chefnogi Llywodraeth Cymru i lunio’r gefnogaeth i ddisgyblion prydau ysgol am ddim ledled Cymru. O 2021 – 2024 cynrychiolodd ddarparwyr arlwyo addysg a oedd yn cefnogi Llywodraeth Cymru wrth gyflwyno Prydau Ysgol Am Ddim Cyffredinol i ddisgyblion cynradd yng Nghymru.
Yn ystod 2024/2052 Judith oedd Cadeirydd Cenedlaethol LACA – The School Food People, gan gynrychioli darparwyr arlwyo addysg ledled Cymru a Lloegr. Yn y gorffennol, roedd Judith yn gadeirydd rhanbarthol Rhanbarth LACA Cymru am chwe blynedd, ac mae hi bellach wedi dychwelyd i’r rôl hon yn ddiweddar. Mae Judith, sydd wedi’i chydnabod fel un o bobl fwyaf dylanwadol maes arlwyo’r sector cyhoeddus yn y DU yn 2017, 2018 a 2025, yn enghraifft o arweinyddiaeth ac ymrwymiad yn y diwydiant arlwyo addysg.
Beth yw eich swydd yn RISE? Fy rôl yn RISE yw cyd-arweinydd Anacademaidd ar gyfer Pecyn Gwaith 1
Mae fy nghefndir ymchwil wedi canolbwyntio i raddau helaeth ar astudiaethau arloesi a datblygu trefol a rhanbarthol. Ond dros y 20+ mlynedd diwethaf rydw i hefyd wedi datblygu diddordeb cryf mewn darparu bwyd cyhoeddus, yn enwedig polisi ac arfer bwyd ysgolion. Fe wnes i grynhoi canlyniadau’r gwaith ymchwil hwn mewn llyfr newydd, Serving the Public: The good food revolution in schools, hospitals and prisons (Manchester University Press). Rwy’n aelod o’r Gynghrair Prydau Ysgol, ymgyrch wedi’i hysbrydoli gan y Cenhedloedd Unedig sy’n anelu at alluogi pob plentyn yn y byd i gael pryd maethlon yn yr ysgol erbyn 2030.
Rwy’n cynnig cymorth strategol ar gyfer prosiect RISE. Ochr yn ochr â Sara, arweinydd cyffredinol yr astudiaeth, rwy’n gyd-arweinydd academaidd ar Becyn Gwaith 1, ac un o’i amcanion yw mapio systemau bwyd ysgolion ym mhedair gwlad y DU.
Pam ydych chi’n credu bod RISE yn bwysig?
Mae RISE yn brosiect ymchwil hynod bwysig oherwydd bydd yn darparu data newydd ar rai o’r heriau mwyaf dybryd yn system fwyd ysgolion, megis pam mae’r nifer isaf o bobl sy’n manteisio ar brydau ysgol am ddim cyffredinol yn yr ardaloedd lle mae’r amddifadedd economaidd-gymdeithasol uchaf.
Beth yw eich gobeithion ar gyfer RISE? Mae fy mhrif obaith ar gyfer prosiect RISE yn driphlyg: (a) helpu’r gymuned bwyd ysgol i gynyddu nifer y bobl sy’n bwyta prydau ysgol am ddim ac iach mewn ardaloedd tlawd yn ogystal ag ardaloedd llewyrchus; (b) helpu system fwyd ysgol o’r fferm i’r fforc i ddatblygu ymdeimlad o dynged gyffredin fel y gall ddylunio a chyflwyno rhwydwaith bwyd gwirioneddol gynaliadwy; a (c) helpu i godi statws ymchwilwyr RISE, yn enwedig ymchwilwyr sydd ar ddechrau eu gyrfa, fel eu bod yn cael eu cydnabod yn rhyngwladol am wneud gwaith ymchwil arloesol ym maes darparu bwyd cyhoeddus.
‘Rwy’n gobeithio y gall yr astudiaeth helpu i wella polisïau bwyd a mynediad at brydau iachach mewn ysgolion, gwerthuso ansawdd maethol prydau ysgol, a chefnogi dewisiadau iachach i blant er mwyn cyfrannu at eu datblygiad mewn cyfnod hollbwysig yn eu bywydau.’
RoryChapman, Communications Officer
Disgrifiwch eich cefndir a’ch profiad blaenorol. Ar ôl graddio o Brifysgol Caerwysg yn 2021, dechreuais fy ngyrfa yn darparu cymorth gweinyddol i uned brofi COVID-19 Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro. Gan ddefnyddio’r profiad a gefais yn y gwasanaeth iechyd, ymunais â Sefydliad Ymchwil a Data Cymdeithasol ac Economaidd Cymru (WISERD) fel Cynorthwyydd Ymgysylltu, cyn cymryd yr awenau fel Swyddog Digwyddiadau yn fuan wedi hynny. Cefais fy recriwtio gan DECIPHer yn 2024, fel Swyddog Cyfathrebu Digidol a Digwyddiadau’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN). Rwy’n gyfrifol am wefan a chyfrifon SHRN ar y cyfryngau cymdeithasol, ac rwy’n cyd-arwain yr Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr, a gafodd y nifer mwyaf o ysgolion uwchradd yn cymryd rhan ynddo yn y 12 mlynedd ers ei ddechrau.
Beth yw eich swydd yn RISE? Fi yw Swyddog Cyfathrebu RISE.
Pam ydych chi’n credu bod RISE yn bwysig? Mae RISE yn bwysig oherwydd bod pob plentyn yn haeddu cael bwyd maethlon. Fodd bynnag, gan fod costau byw wedi cynyddu’n aruthrol yn y blynyddoedd diwethaf, mae plant o’r cartrefi tlotaf yn fwy tebygol o fod dros eu pwysau neu’n ordew yn y pen draw. Mae’r ffaith bod bwydydd nad ydyn nhw’n iach ar gael yn hawdd ac yn rhad yn ffactor sy’n cyfrannu at hyn. Mae Prydau Ysgol i Bawb yn hanfodol, ond mae’n rhaid i ni ddeall rhagor am werth maethol y bwyd sy’n cael ei gynnig mewn ysgolion. Bydd RISE yn ystyried a oes angen gwneud mwy i wneud prydau ysgol yn iachach i’r rhai sydd eu hangen nhw fwyaf.
Beth yw eich gobeithion ar gyfer RISE? Rwy’n gobeithio y gall yr astudiaeth helpu i wella polisïau bwyd a mynediad at brydau iachach mewn ysgolion, gwerthuso ansawdd maethol prydau ysgol, a chefnogi dewisiadau iachach i blant er mwyn cyfrannu at eu datblygiad mewn cyfnod hollbwysig yn eu bywydau.
‘Rwy’n gobeithio i’r astudiaeth bontio tystiolaeth ac ymarfer, gan helpu ysgolion, awdurdodau lleol a’r llywodraeth i wneud penderfyniadau gwybodus.’
Dr Kelly Morgan, Cyd-arweinydd thema Iechyd y Boblogaeth; Cyfarwyddwr y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, Prifysgol Caerdydd.
Disgrifiwch eich cefndir a’ch profiad blaenorol. Rwy wedi gweithio ym maes iechyd y cyhoedd ers dros 15 mlynedd, ar ôl cael fy hyfforddi’n wreiddiol mewn gwyddor chwaraeon ac iechyd mamau a phlant, cyn arbenigo mewn polisïau sy’n seiliedig ar ymchwil a thystiolaeth iechyd ysgolion.
Beth yw eich swydd yn RISE? Rwy’n un o gyd-arweinyddion astudiaeth gyffredinol RISE ac rwy’n arwain Pecyn Gwaith 3 a’r strategaeth cynnwys y cyhoedd.
Pam ydych chi’n credu bod RISE yn bwysig? Er bod cynnig prydau ysgol am ddim i bawb yn hanfodol, mae’r un mor bwysig deall sut mae’r prydau hyn yn cael eu derbyn ac a yw plant o bob cefndir yn elwa arnyn nhw.
Beth yw eich gobeithion ar gyfer RISE? Rwy’n gobeithio i’r astudiaeth bontio tystiolaeth ac ymarfer, gan helpu ysgolion, awdurdodau lleol a’r llywodraeth i wneud penderfyniadau gwybodus ynglŷn â sut i wella maeth, lleihau stigma a chefnogi hawl bob plentyn i gael bwyd iach.
‘Rwy’n gobeithio y bydd RISE yn cyflwyno cipolwg clir ac ymarferol a fydd yn cryfhau penderfyniadau cenedlaethol, yn cefnogi ymarferwyr ar lawr gwlad, ac yn y pen draw yn cyfrannu at system lle mae gan bob plentyn fynediad at fwyd apelgar a maethlon yn yr ysgol–gan osod sylfeini ar gyfer dyfodol iachach.’
Rachel Bath, Ymgynghorwr Iechyd y Cyhoedd
Disgrifiwch eich cefndir a’ch profiad blaenorol. Rwy’n Ymgynghorydd Iechyd y Cyhoedd sy’n arbenigo mewn maeth yn y blynyddoedd cynnar a phwysau iach. Rwy wedi arwain rhaglenni cenedlaethol yng Nghymru sy’n canolbwyntio ar fynd i’r afael â ffactorau risg cynnar ar gyfer gordewdra ymhlith plant, cryfhau polisi bwyd ysgolion, a datblygu dulliau atal ar draws y system.
Beth yw eich swydd yn RISE? Rwy’n cynrychioli Iechyd Cyhoeddus Cymru ar RISE, gan weithio gyda phartneriaid i lunio’r ymchwil, i gefnogi ymgysylltiad â rhanddeiliaid, ac i sicrhau bod y canfyddiadau’n llywio polisi ac ymarfer yng Nghymru.
Pam ydych chi’n credu bod RISE yn bwysig? Mae RISE yn rhoi cyfle unigryw inni ddeall beth sy’n cael ei gynnig i blant a beth y maen nhw’n ei fwyta mewn gwirionedd mewn ysgolion, a beth sy’n llunio’r dewisiadau hynny. Mae’r dystiolaeth hon yn hanfodol ar gyfer gwella system fwyd ysgolion a chefnogi canlyniadau iachach i blant.
Beth yw eich gobeithion ar gyfer RISE? Rwy’n gobeithio y bydd RISE yn cyflwyno cipolwg clir ac ymarferol a fydd yn cryfhau penderfyniadau cenedlaethol, yn cefnogi ymarferwyr ar lawr gwlad, ac yn y pen draw yn cyfrannu at system lle mae gan bob plentyn fynediad at fwyd apelgar a maethlon yn yr ysgol–gan osod sylfeini ar gyfer dyfodol iachach.
‘Mae pob plentyn yn haeddu pryd maethlon. Mae prisiau bwyd yn codi ac mae cael mynediad at bryd maethlon yn dod yn fwyfwy anodd i deuluoedd.’
Amy Hamlyn, Cynorthwy-ydd Ymchwil
Disgrifiwch eich cefndir a’ch profiad blaenorol. Ar ôl cwblhau fy ngradd israddedig mewn Seicoleg ym Mhrifysgol Caerdydd, derbyniais rôl yn gynorthwyydd ymchwil yn y Ganolfan Ymchwil a Datblygu Gofal Cymdeithasol i Blant (CASCADE). Fe wnes i weithio ar brosiect o’r enw ‘Heddlu mewn Ysgolion’ a oedd yn canolbwyntio ar ymgysylltiad yr Heddlu mewn ysgolion uwchradd, gan fapio i ddechrau sut mae’r heddlu’n ymgysylltu ag ysgolion ledled Cymru a Lloegr, cyn cynnal y broses o weithredu a gwerthuso prosesau treial rheoli ar hap o wersi Addysg Bersonol Cymdeithasol, Iechyd ac Economaidd a addysgwyd gan yr Heddlu.
Beth yw eich swydd yn RISE? Rwy’n gynorthwyydd ymchwil ar RISE a fy rôl yw cefnogi agweddau ar yr ymchwil, megis casglu data, dadansoddi, cyhoeddiadau ac ati.
Pam ydych chi’n credu bod RISE yn bwysig? Mae pob plentyn yn haeddu pryd maethlon. Mae prisiau bwyd yn codi ac mae cael mynediad at bryd maethlon yn dod yn fwyfwy anodd i deuluoedd. Bydd RISE yn edrych ar beth sy’n rhwystro a beth sy’n galluogi ysgolion cynradd i gynnig pryd bwyd iach i blant drwy weithio gydag amrywiaeth o randdeiliaid, gan gynnwys awdurdodau lleol, gweithwyr proffesiynol yn y diwydiant bwyd, staff ysgolion, plant a rhieni. Mae dod â’r holl wybodaeth a’r farn hon ynghyd yn rhoi cyfle unigryw inni ddysgu am y system fwyd bresennol mewn ysgolion a’i dogfennu a gweithio ar y cyd i gynorthwyo’r rhanddeiliaid hyn i wneud gwelliannau.
Beth yw eich gobeithion ar gyfer RISE? Rwy’n gobeithio y bydd RISE yn ein helpu i wella ein dealltwriaeth o ddarpariaeth, defnydd a’r nifer sy’n bwyta prydau mewn ysgolion cynradd fel y gallwn ni weithio gydag ysgolion i wella ymyriadau prydau ysgol am ddim er mwyn rhoi canlyniadau iechyd, addysgol a lles gwell i blant.
Ar raddfa fwy, rwy’n gobeithio y bydd yr astudiaeth yn llywio dyfodol polisi ac arfer bwyd ysgolion er mwyn cael effaith gadarnhaol ar iechyd cenedlaethau’r dyfodol.
‘Yn fwy cyffredinol, rwy eisiau i RISE adael gwaddol parhaol: systemau bwyd gwell mewn ysgolion, partneriaethau cryfach a sylfaen ddata a thystiolaeth sy’n parhau i gefnogi dyfodol iachach i bob plentyn.’
Telma Zahirian Moghaddam, Cydymaith Ymchwil
Disgrifiwch eich cefndir a’ch profiad blaenorol.
Ymchwilydd iechyd cyhoeddus ydw i â PhD ym maes Polisi Iechyd a mwy na deg mlynedd o brofiad ym maes iechyd y boblogaeth, epidemioleg a gwerthuso polisïau. Cyn ymuno â Phrifysgol Caerdydd, Cymrawd Ymchwil oeddwn i ym Mhrifysgol Gorllewin Lloegr. Mae gen i brofiad helaeth o arwain a gwerthuso astudiaethau iechyd poblogaeth ar raddfa fawr ac rwy’n arbenigo mewn dylunio carfanau hydredol ac ymchwil dulliau cymysg, gan gynnwys dadansoddi ansoddol, meintiol a dogfennau. Mae fy ngwaith wedi bod yn canolbwyntio ar yr anghydraddoldebau iechyd ynghlwm wrth glefydau anhrosglwyddadwy a ffactorau risg cysylltiedig, yn enwedig gordewdra, ac mae gen i ddiddordeb mewn prosiectau sy’n anelu at leihau’r anghydraddoldebau hyn trwy dystiolaeth gadarn sy’n berthnasol i fyd polisi.
Beth yw eich swydd yn RISE? Yn RISE, rwy’n gweithio ar draws holl becynnau gwaith y prosiect, gan gynnig cefnogaeth hyblyg lle bynnag y bydd ei hangen fwyaf. Mae hyn yn cynnwys cyfrannu at ddeunyddiau astudio, cynorthwyo o ran casglu a dadansoddi data, adolygu a threfnu setiau data perthnasol, helpu i ddehongli canfyddiadau a chefnogi’r gwaith o baratoi papurau, adroddiadau ac allbynnau ymchwil eraill, yn ogystal â hwyluso cyfathrebu o fewn y tîm. Er bod fy swydd yn cwmpasu’r prosiect cyfan, rwy ar fin dechrau dadansoddi WP1 ar fapio bwyd ysgolion pedair gwlad a’r gwaith ysgrifennu dilynol. Rwy’n canolbwyntio hefyd ar WP3, sef datblygu seilweithiau data cryf i alluogi’r broses o werthuso ymyraethau system fwyd ysgolion yn yr hirdymor.
Pam ydych chi’n credu bod RISE yn bwysig? Mae RISE yn bwysig oherwydd ei fod yn mynd i’r afael â bwlch mawr yn y dystiolaeth ynghylch sut y gall systemau bwyd ysgolion gefnogi iechyd plant a lleihau anghydraddoldebau. Mae gan bolisïau megis Prydau Ysgol Cynhwysol Am Ddim botensial enfawr, ond mae eu heffaith yn dibynnu ar y rhyngweithio cymhleth rhwng ysgolion, teuluoedd, cymunedau a systemau ehangach.
Mae RISE yn dwyn ynghyd ymchwilwyr, ymarferwyr, llunwyr polisïau a chymunedau i ymchwilio i’r systemau hyn mewn ffordd gyfannol. Drwy adeiladu seilweithiau data gwell a gweithio mewn partneriaeth ag ysgolion, mae gan RISE y potensial i greu tystiolaeth hirdymor o safon a all gyfrannu at bolisïau cenedlaethol, gwella ecwiti maethol a chefnogi lles plant ymhell y tu hwnt i’r prosiect ei hun.
Beth yw eich gobeithion ar gyfer RISE?Fy ngobaith yw y bydd RISE yn cynhyrchu canfyddiadau sydd yn drylwyr yn wyddonol ac yn wirioneddol ddefnyddiol yn ymarferol. Rwy eisiau i’r prosiect greu tystiolaeth gryf a hirdymor ar effaith Prydau Ysgol Cynhwysol Am Ddim a mentrau cysylltiedig, gan helpu hefyd i gryfhau systemau data er mwyn i’r broses o werthuso yn y dyfodol fod yn haws, yn fwy cyson ac yn fwy hygyrch. Rwy’n gobeithio y bydd yn cynyddu lleisiau ysgolion, cymunedau a phlant, ac yn y pen draw yn cyfrannu at bolisïau cenedlaethol a lleol sy’n gwella iechyd plant go iawn ac yn lleihau anghydraddoldebau. Yn fwy cyffredinol, rwy eisiau i RISE adael gwaddol parhaol: systemau bwyd gwell mewn ysgolion, partneriaethau cryfach a sylfaen ddata a thystiolaeth sy’n parhau i gefnogi dyfodol iachach i bob plentyn.
Mae rhagor o wybodaeth am yr astudiaeth, ei phecynnau gwaith a chydweithwyr ar gael isod:
