Dyfarnwyd £2.5 miliwn i ymchwilwyr o Brifysgolion Bryste a Chaerdydd gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ymchwil Iechyd a Gofal (NIHR) i gynnal gwerthusiadau o ymyriadau iechyd y
cyhoedd gan lywodraeth leol.
Mae’r tîm, dan arweiniad yr Athro Russ Jago (Bryste), yn ymuno â naw tîm academaidd arall ledled y DU sy’n rhan o gynllun NIHR PHIRST ‘Timau Astudiaethau Ymatebol i Ymyraethau Iechyd y Cyhoedd’. Bydd pob tîm yn cwblhau deg gwerthusiad dros y bum mlynedd nesaf.
Comisiynwyd y tîm ymchwil, a elwir yn PHIRST Insight, yn wreiddiol yn 2020 ac mae nawr wedi’i adnewyddu am bum mlynedd arall. Mae cynllun PHIRST yn rhan o raglen Ymchwil Iechyd y Cyhoedd NIHR sy’n ariannu ymchwil i gynhyrchu tystiolaeth er mwyn gwella iechyd y cyhoedd a lleihau anghydraddoldebau iechyd. Mae’n agored i unrhyw haen neu swyddogaeth mewn llywodraeth leol ledled y DU, gan gynnwys y cenhedloedd datganoledig – Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon.
Dywedodd Cyfarwyddwr PHIRST Insight, yr Athro Russ Jago (Prifysgol Bryste):
‘Rydym wrth ein bodd ein bod wedi cael ein ariannu unwaith eto i weithio gyda’n partneriaid hirsefydlog ym Mhrifysgol Caerdydd i gynnal gwerthusiadau pwysig o raglenni iechyd y cyhoedd yn lleol, gan ein bod yn awyddus i ddarparu tystiolaeth bod angen i dimau iechyd y cyhoedd yr awdurdodau lleol wneud penderfyniadau strategol.’
Mae sefydliadau fel cynghorau lleol yn gwneud cais i gynllun PHIRST am gymorth academaidd i werthuso gwasanaeth neu gynllun penodol yn ymwneud ag iechyd y cyhoedd. Os yw’n llwyddiannus, mae PHIRST yn gweithio gyda’r partner llywodraeth leol i gyflwyno gwerthusiad cadarn o’r ymyriad dros gyfnod o 12 i 18 mis. Caiff pob gwerthusiad PHIRST ei lunio ar y cyd gyda’r partner lleol, rhanddeiliaid cysylltiedig ac aelodau’r cyhoedd er mwyn sicrhau bod yr ymchwil yn darparu atebion i gwestiynau lleol pwysig. Yna gall sefydliadau ddefnyddio’r canfyddiadau a’r argymhellion i lywio ymarfer a phenderfyniadau polisi sy’n seiliedig ar dystiolaeth am bob ymyrraeth.
Dywedodd yr Athro Adam Briggs, Cyfarwyddwr Rhaglen Ymchwil Iechyd y Cyhoedd (PHR) NIHR, sy’n ariannu’r cynllun:
‘Mae blociau adeiladu iechyd – pethau fel tai gweddus, cyflogaeth ddiogel, aer glân, a mynediad at fwyd iach – yn hollbwysig i greu lleoedd iach sy’n cefnogi iechyd ac yn mynd i’r afael ag anghydraddoldebau.
‘Mae buddsoddiad NIHR yng nghynllun PHIRST yn allweddol i’r ffordd rydym yn gweithio gyda llywodraeth leol i gynhyrchu tystiolaeth o ansawdd uchel ar yr hyn sy’n gweithio i gryfhau’r blociau adeiladu hyn, gan helpu pobl sy’n gwneud penderfyniadau lleol i gael mwy o effaith ar y ffordd mae gwasanaethau a rhaglenni’n gwella iechyd y boblogaeth ac yn mynd i’r afael ag anghydraddoldebau.’
Roedd deg gwerthusiad cyntaf y tîm yn ymdrin ag ystod amrywiol o bynciau iechyd y cyhoedd o gynlluniau i annog dulliau teithio mwy egnïol fel cerdded a beicio; strategaethau i wella maeth ymysg oedolion hŷn; a menter i wella canlyniadau addysgol yn ysgolion yr Alban.
Dywedodd Dirprwy Gyfarwyddwr PHIRST Insight, Dr Jemma Hawkins (DECIPHer, Prifysgol Caerdydd):
‘Ar ôl pum mlynedd gyntaf llwyddiannus yn cyflwyno deg gwerthusiad cyflym o ymyriadau iechyd y cyhoedd gan lywodraeth leol, rydym yn falch iawn i gael ein hail-gomisiynu i barhau â’r gwaith gyda’n partneriaid ym Mhrifysgol Bryste.
‘Mae’n gyffrous cael gweithio gydag ystod o dimau awdurdodau lleol newydd i gyd-gynhyrchu gwerthusiadau effeithiol i lywio polisi ac ymarfer iechyd y cyhoedd yn lleol a chenedlaethol.’
Yn ogystal ag effaith leol, mae’r canfyddiadau a’r argymhellion yn cael eu defnyddio gan gymuned iechyd y cyhoedd yn ehangach. Er enghraifft, gwerthusiad PHIRST Insight o gynllun peilot i gyflwyno prydau ysgol am ddim i bob disgybl uwchradd yn Llundain oedd yr astudiaeth gyntaf o’r fath a gynhaliwyd yn y DU. Canfu fod cyflwyno prydau ysgol am ddim i bawb yn ymarferol ac yn dderbyniol i’r myfyrwyr dan sylw. Mae hyn yn arbennig o bwysig mewn cyfnod lle mae ansicrwydd bwyd a newyn plant yn cynyddu yn y DU. Defnyddiwyd canfyddiadau’r prosiect i gefnogi cyflwyno ehangach yn Llundain. Mae hefyd wedi’i gynnwys fel tystiolaeth mewn ymgyrchoedd i Lywodraeth yr Alban a Llywodraeth Cymru i’w hannog i fabwysiadu polisi prydau ysgol am ddim i bawb yn y ddwy genedl.
Yn yr un modd, mae gwerthusiad o gyfyngiadau hysbysebu ar fwydydd llai iach yng Nghymru wedi’i gynnwys mewn tystiolaeth a gyflwynwyd i lywodraeth y DU. Rhan o gorff cynyddol o waith sy’n dangos y gall y cyfyngiadau hyn helpu i fynd i’r afael â gordewdra a hyrwyddo pwysau iach.
Mae PHIRST Insight bellach yn cynnal eu gwerthusiadau nesaf, gan ddechrau gyda chynllun benthyciad beic am ddim yn Suffolk a rhaglen i gefnogi iechyd a lles yn y gweithle yng Ngogledd Gwlad yr Haf.
Mae manylion yr holl werthusiadau a gynhaliwyd gan NIHR PHIRST ar gael ar wefan NIHR PHIRST: https://phirst.nihr.ac.uk/.
Gellir dod o hyd i dudalen PHIRST DECIPHER yma: https://decipher.uk.net/cy/ymchwil/rhaglen-ymchwil-iechyd-y-cyhoedd-nihr-timau-astudio-syn-ymateb-i-ymyriadau-i-iechyd-y-cyhoedd-phirst/
Galwad am geisiadau newydd:
Ar hyn o bryd mae cynllun PHIRST yn derbyn ceisiadau newydd tan 1PM ar 3 Chwefror 2026. Os ydych yn ymwneud ag ymyrraeth iechyd y cyhoedd berthnasol a gomisiynwyd gan lywodraeth leol (a sefydliadau cyfatebol yn y gweinyddiaethau datganoledig) sydd angen gwerthuso cadarn, ceir rhagor o wybodaeth yma: https://www.nihr.ac.uk/funding/public-health-intervention-responsive-studies-teams-phirst-suggestions-local-government-intervention-evaluations/97055
Ysgrifennwyd yr erthygl hon gan Dr Ann Fitchett, Rheolwr Cyfathrebu NIHR PHIRST.
